środa, 15 marca 2017

Dziki, leśny kot - żbik.

Żbiki są obok rysi są jedynymi dzikimi kotami występującym w Polsce. W przeszłości były gatunkiem łownym. Liczne polowania i likwidowanie odpowiednich dla ich życia siedlisk doprowadziły do krytycznego spadku liczebności tego gatunku w naszym kraju. Kolejnym problemem jest krzyżowanie się żbików z kotami domowymi, co znacznie utrudnia ustalenie liczebności czystych genetycznie żbików. Obecnie populację żbika w Polsce szacuje się na ok. 200 osobników.
Fot: Cezary Pióro
Przypomina burego kota domowego, jest jednak od niego dwa razy większy i masywniej zbudowany. Długość dorosłego osobnika wynosi 44–64 cm u samic i 52–67 cm u samców, długość ogona 25–32 cm u samic i 26–35 cm u samców, długość tylnej łapy 11–14 cm u samic i 12–15 cm u samców. Masa ciała dorosłych samców wynosi 6–10 kg, a samic 4–6 kg. Młode w chwili narodzenia ważą około 135 g. Zróżnicowanie osobników męskich i żeńskich jest dość wyraźne – samce są większe od samic. Sierść żbika jest gęsta i jedwabista, znacznie dłuższa niż u kotów domowych. Przeważnie jest koloru od burożółtego do ciemnoszarego. W umaszczeniu żbików można wyróżnić kilka charakterystycznych cech: ciemne, niezbyt wyraźne pręgi na bokach ciała, łapach i ogonie; ciemna wyraźna pręga wzdłuż grzbietu ciała, kończąca się u nasady ogona; najczęściej ciemno ubarwiona spodnia strona łap; jasno ubarwiony brzuch; może się też zdarzyć jaśniej ubarwiony podbródek. Ogon żbika jest stosunkowo krótki, bardzo puszysty, z ciemnymi pierścieniami i ciemną końcówką, grubszy na końcu i tępo zakończony. Głowa szeroka, uszy krótkie i okrągłe, nos barwy czerwono–brązowej, wokół nosa długie, białe wibrysy (włosy czuciowe). Kończyny stosunkowo krótkie, mocne i grube.
Żbiki prowadzą samotniczy tryb życia. Samce i samice spotykają się tylko na okres rui. Samiec utrzymuje w ramach swojego areału co najmniej jedną samicę. Okres rui w naszej strefie klimatycznej przypada głównie na luty i marzec, ale ruja może jednak trwać od początku stycznia nawet do końca maja. Po ok. 63 - 70 dniowej ciąży, samica może urodzić od 1 do 7 młodych ważących ok. 80–120 gramów. Młode przychodzą na świat z początku ślepe. Oczy otwierają w ok. 2 tygodniu życia. Gniazdo, w którym przychodzą na świat jest zwykle ukryte pod korzeniami zwalonych drzew, w norach, w zwałowiskach gałęzi, a nawet w dużych dziuplach, może znajdować się również w porzuconych lub rzadko uczęszczanych budynkach. Laktacja u samic trwa około 6–7 tygodni (ale może trwać do 4 miesięcy). Młode usamodzielniają się po 5–6 miesiącach. Dojrzałość płciową osiągają po 10–12 miesiącach.
Znalezione obrazy dla zapytania żbik bieszczady
Fot: Cezary Korkosz
Tropy żbików są charakterystyczne dla kotowatych, w związku niestety mogą być łatwo mylone z tropami kotów domowych. Pazury schowane w opuszkach zwykle nie pozostawiają śladów. Przednie łapy żbika są pięciopalczaste, ale wewnętrzny palec znajduje się tak wysoko, że nie pozostawia śladu, dlatego też w odciskach wszystkich łap widoczne są tylko opuszki 4 palców.  Tropy przednich łap są zaokrąglone (35–40 mm), tylnych są bardziej owalne i nieco mniejsze. Żbik najczęściej porusza się tak, że tylne kończyny stawiane są w ślady pozostawiane przez kończyny przednie, a układ tropów tworzy prawie linię prostą (długość kroku 30–35 cm).
Naturalnymi wrogami żbików są wilki, zdziczałe psy, dla młodych kociąt niebezpieczne są lisy oraz ptaki drapieżne. Jak każdy przedstawiciel kotowatych żbik jest typowym mięsożercą. Jego dieta jest dość zróżnicowana. Poluje na drobne gryzonie i zwierzęta owadożerne, znacznie rzadziej na ptaki. Podczas ostrych zim, szczególnie w Karpatach zjada także padlinę dużych ssaków kopytnych. 
Dotychczas niewiele wiadomo nam o rozprzestrzenianiu się młodych żbików w warunkach naturalnych. Badania prowadzone w Niemczech wykazały, że rozproszenie wynosiło od 3 do 50 km. Czas życia żbików w naturze jest nieznany, w niewoli dożywają 12–15 lat.
Wbrew pozorom, żbiki unikają wnętrza dużych kompleksów leśnych, a zwłaszcza jednowiekowych starodrzewi. Wolą lasy liściaste lub mieszane, mniej zwarte, a zwłaszcza młodsze drzewostany z bogatym podszytem, gdzie stosunkowo łatwo mogą znaleźć schronienie. Miejsca, gdzie żbik zdobywa pokarm oraz jego tereny łowieckie, to przede wszystkim obrzeża lasów na styku z polami i łąkami, zakrzaczenia śródpolne, polany leśne, doliny potoków i rzek. Tam właśnie może znaleźć najwięcej potencjalnych zdobyczy – drobnych gryzoni i ssaków owadożernych oraz ptaków. Bliskość wsi, pól, łąk, jak również zabudowań gospodarczych, a co za tym idzie obecność gryzoni, powoduje, że żbiki stosunkowo często widywane są w pobliżu osiedli ludzkich na swoim obszarze występowania. Jednak miejsca odpoczynku, schronienia, zakładania gniazd i wyprowadzania młodych są zazwyczaj ulokowane z dala od osiedli ludzkich.
Obserwacje żbików w naturze prowadzone w latach 50. XX wieku sugerowały, że zwierzęta te mogą być aktywne przez całą dobę. Badania telemetryczne nad biologią i zachowaniami żbików wykazały, że w większości przypadków żbiki są aktywne późnym popołudniem i o świcie. Dystans pokonywany przez zwierzęta w ciągu doby może wynosić od 4 do 12 km.
Wymagania przestrzenne żbików były badane w różnych częściach Europy i przyniosły bardzo różne wyniki, co prawdopodobnie było efektem zastosowania różnych metod (tropienia po śniegu, radiotelemetrii, odnajdywanie miejsc pobytu dziennego i nocnego). Wielkość areałów osobniczych żbików waha się od 60 do 8000 ha. Średnie terytorium żbika w Szkocji oceniono na ok. 170 ha dla samców, 60 ha dla samic, we Francji na ok. 570 ha (samce) i 180 ha (samice), a na Węgrzech (bez podania płci) wynosił między 1500 a 8700 ha.
Z dotychczasowych obserwacji wynika, że organizacja socjalna populacji przypomina trochę tę jaka występuje u rysi. Areały osobnicze samic są stosunkowo niewielkie, sąsiadują ze sobą i w małym stopniu nakładają się. Terytoria samców są kilkakrotnie większe, o wyraźnie zaznaczonych granicach, nie nakładające się. Terytorium jednego samca zwykle pokrywa kilka areałów samic, przy czym tereny tych samych samic mogą być odwiedzane przez kilku samców.
Podobny obraz
Fot: A&W Bilińscy
Od lat prowadzone badania wykazują, że żbik jest gatunkiem wyraźnie zmniejszającym zarówno liczebność, jak i zasięg jego występowania nie tylko w Polsce, ale również w niemalże całej Europie, pomimo tego, że gatunek ten jest objęty ochroną prawie na całym swoim europejskim zasięgu. Na razie nie są znane kompleksy przyczyn i mechanizmu tego niekorzystnego zjawiska w naszym kraju, chociażby dzięki badaniom prowadzonym w Europie poznano szereg czynników, które mogą być odpowiedzialne za jego nasilenie się w ostatnich latach.
Po pierwsze, jak w przypadku większości populacji dzikich zwierząt, roślin czy zbiorowisk roślinnych, na stan populacji negatywny wpływ mają zmiany środowiskowe. Między innymi takie jak fragmentacja kompleksów leśnych oraz istnienie dróg szybkiego ruchu przebiegających między tymi kompleksami. Behawior lokomocyjny małych kotowatych, a więc i żbika, jest słabo przystosowany do przekraczania szerszych oraz otwartych miejsc, np. dróg, autostrad czy większych bezleśnych przestrzeni. Tworzenie jednowiekowych monokultur leśnych, myślę że także powoduje zmniejszenie zasobów pokarmowych i możliwości ukrycia się, a także zmniejsza się wówczas areał preferowanych terenów łowieckich.
Dodatkowym zagrożeniem jest także śmiertelność powodowana przez człowieka. Znane są niestety też przypadki zabicia żbików na drogach, pomyłkowych odstrzałów, nierzadkie są również przypadki kłusownictwa!
Tereny na których występuje żbik są w większości objęte różnymi formami ochrony przyrody tj. parkami narodowymi, krajobrazowymi czy rezerwatami przyrody. Tworzenie nowych, mniejszych obszarów chronionych, typu rezerwatów ścisłych, stworzonych przede wszystkim na ochronę żbika, byłoby bardzo niezasadne i mało skuteczne, lecz wskazane wprowadzenie jako jednego z zasadniczych celów istnienia niektórych z tych obszarów chronionych, a zwłaszcza Parku Krajobrazowego Pogórza Przemyskiego i Parku Krajobrazowego Gór Słonnych.
Przedstawione wcześniej wyniki badań nad preferencjami siedliskowymi żbika wskazują, że zazwyczaj unika on wnętrza dużych i zwartych lasów, a znacznie częściej wykorzystuje siedliska ekotonowe, np. obrzeża lasów na styku z polami i łąkami, polany leśne, zakrzaczone doliny potoków i rzek. Podstawowym warunkiem występowania żbika jest duża różnorodność środowiska leśnego. Korzystną praktyką leśną na obszarach występowania żbika byłoby zatem tworzenie mozaiki drzewostanów o różnym wieku. Takie tereny mogłyby stanowić miejsca świetnego schronienia, gdzie penetracja ludzi byłaby ograniczona, a obszary te stanowiłyby rzeczywiste ostoje nie tylko żbików, ale również wielu innych gatunków zwierząt. Korzystne byłoby także pozostawianie na terenach występowania żbika jak największej ilości śródpolnych zadrzewień i niezalesionych polan leśnych. Istotnym byłoby również pozostawienie w stanie naturalnym dolin potoków i rzek. Ponadto w bliskości miejsc, gdzie udokumentowano fakt wyprowadzania młodych przez żbiki, należałoby z większą ostrożnością planować i przeprowadzać wszelkie prace leśne (wycinki, trzebieże, spalanie gałęzi).

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz